WROCŁAW, m. wojew. w woj. dolnośląskim, powiat grodzki i siedziba powiatu wrocł., na obszarze Pradoliny Wrocławskiej oraz na pn.-wsch. skraju Równiny Wrocławskiej i pd.-zach. krańcach Równiny Oleśnickiej, nad Odrą i jej dopływami Bystrzycą, Oławą, Ślęzą i Widawą; 613 tys. mieszk. (1998); 1950–92 liczba ludności wzrosła ponad 2-krotnie. Miasto dzieli się na 5 dzielnic adm.: Fabryczna, Krzyki, Psie Pole, Stare Miasto, Śródmieście. Wrocław jest gł. centrum gosp., usługowym, nauk., kult. i oświat. pd.-zach. Polski. Duży ośr. przem.; rozwinięty przemysł maszyn., m.in. zakłady: Dolmel (sprywatyzowane, podzielone na 3 spółki, w których udziały ma koncern ABB), elementów hydrauliki siłowej PZL-Hydral, maszyn roln. Archimedes (sprzęt pneumatyczny; współpraca z firmą Alfa Laval), maszyn bud., aparatury spawalniczej, automatów tokarskich, metal. (zakłady Polar — chłodziarki, zamrażarki, pralki, Wrozamet — kuchnie gazowe, zakłady sprzętu dla ochrony roślin i hodowli), elektrotechn. i elektron., m.in. Elwro (spółka joint venture z amer.-kanad. koncernem Northern Telecom — telefony, centrale telefoniczne, JTT Computer, spółka z o.o. — produkcja i sprzedaż komputerów), Volta (ogniwa i baterie), środków transportu (Pafawag, Zakłady Naprawcze Taboru Kol., stocznie rzeczne, montownia samochodów ciężarowych Volvo, przyczepy i naczepy do samochodów ciężarowych), precyzyjny; inne ważne gałęzie przemysłu: spoż. (cukrownie, młyny, browary, zakłady: mięsne, zbożowo-młynarskie, drobiarskie), chem. (włókna chem., nawozy fosforowe, farby i lakiery, środki piorące, zielarski — Herbapol), odzież. (zakłady Intermoda), metali nieżel., poligraf. (Wrocł. Drukarnia Nauk., w budowie największa w Polsce drukarnia — gł. inwestorzy niem. firma Seebaldus i pol. Feniks Intermedia), materiałów bud., drzewny, włók. (przędzalnia czesankowa), filmowy. Wrocław jest największym węzłem komunik. pd.-zach. Polski; węzeł kol., w większości zelektryfikowany; port rzeczny oraz międzynar. i krajowy port lotn. (w Strachowicach). Rozwijający się ośr. targowo-wystawienniczy. Siedziba central 5 banków i licznych oddziałów. Stolica metropolii wrocł. Kościoła rzymskokatol. i diecezji wrocł.-szczec. Pol. Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego. Ośrodek nauk. i kult.: 12 szkół wyższych (54 tys. studentów — 1994/95, bez studentów uczelni wojsk.), m.in. Uniw. Wrocł. (z którym związane są nazwiska m.in.: S. Kulczyńskiego, L. Hirszfelda, H. Steinhausa, W. Czaplińskiego, R. Gansinca, M. Szyrockiego, M. Jakobca, M. Klimowicza, Cz. Hernasa, M. Inglota), Politechn. Wrocł., akademie: roln., ekon., muz., wyższe oficerskie szkoły wojsk. (wojsk inżynieryjnych i zmechanizowanych), Wyższe Seminarium Duchowne; kolegia: języków obcych i języka pol. (status wyższych studiów zaw.); oddział PAN; liczne instytuty nauk.; Międzynar. Laboratorium Silnych Pól Magnet. i Niskich Temperatur, Biblioteka Uniwersytecka; od 1947 działa, przeniesiony ze Lwowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich (biblioteka, wydawnictwo); liczne muzea, m.in.: Nar., Etnogr., Archeol., Sztuki Medalierskiej, Poczty i Telekomunikacji, Architektury, Panoramy Racławickiej (Rotunda), Aptekarstwa; galerie sztuki. Duży ośr. teatr. i muz.; 9 teatrów, w tym teatry dram., m.in. Polski, Współczesny, operetka, opera, filharmonia, Wrocławski Teatr Pantomimy, teatr lalek; 1965–84 działał tu Teatr Laboratorium J. Grotowskiego; rozwija się studencki ruch teatr.; liczne festiwale teatr. (Festiwal Pol. Sztuk Współcz., Międzynar. Spotkania Teatru Otwartego, Festiwal Piosenki Aktorskiej) i muz. (Pol. Muzyki Współcz., Jazz nad Odrą, Dni Muzyki Organowej, festiwal muzyki oratoryjno-kantatowej Wratislavia Cantans, Dni Muzyki Starych Mistrzów); chóry: rozgłośni Pol. Radia, Wrocł. Kameraliści Cantores Minores Wratislavienses; ośr. telew. i radiowy. Znany ogród zool. (zał. 1865) i ogród bot. (zał. 1811); park Szczytnicki (największy i najstarszy we Wrocławiu kompleks leśny, pow. 120 ha) z Ogrodem Jap.; tor wyścigów konnych; obiekty sport., m.in. przystanie żeglarskie i kajakowe, stadiony i hale sport., korty tenisowe, lodowiska, baseny kąpielowe. Duży ośr. turystyki krajowej i międzynar.; ok. 5 tys. miejsc noclegowych w obiektach turyst., w tym 1/2 w hotelach (1992). Teren miasta pocięty jest przez liczne ramiona Odry, jej dopływy oraz kanały (88 mostów). Najstarszymi dzielnicami są: Ostrów Tumski (między ramionami Odry) i Stare Miasto na l. brzegu Odry, otoczone fragmentami dawnej fosy. Ze Starym Miastem sąsiaduje ruchliwa dzielnica śródmiejska (powstała w XIX w.). Wokół dzielnic centr. rozbudowało się rozległe przedmieście o funkcjach mieszkaniowych i przem., częściowo o zabudowie willowej. Najbardziej zewn. pierścień tworzą, rozdzielone terenami roln., ogrodami, łąkami i lasami, dawne wsie i osiedla przem. włączone do Wrocławia po 1950. Zakłady przem. skupiają się gł. wzdłuż promieniście rozchodzących się linii kol.; największą dzielnicą przem. Wrocławia jest Fabryczna.

Historia. Pierwsze ślady pobytu grup ludzkich na terenie Wrocławia pochodzą z paleolitu, ślady zasiedleń — z neolitu, a zwł. z epoki brązu i epoki żelaza; ok. 800–650 p.n.e. ludność kultury łużyckiej wzniosła nad Odrą (ob. dzielnica Osobowice) 2 grody — prawdopodobnie centrum większego zespołu osadniczego typu plemiennego; tędy przechodził później tzw. bursztynowy szlak — w dzielnicy Partynice odkryto składy bursztynu w osadzie z I w. p.n.e.; w dzielnicy Zakrzów odkryto 3 tzw. groby książęce z poł. III–pocz. IV w. n.e. We wczesnym średniowieczu Wrocław wchodził w skład terytorium Ślężan; na Ostrowiu Tumskim gród prawdopodobnie z VIII–IX w., w X w. rozbud., obok rzemieślnicze podgrodzie; od ok. 990 w państwie Piastów, ośr. rzemieślniczo-handl. (na szlaku z Niemiec przez Pragę, Wrocław i Kraków na Ruś), wojsk., polit. (gł. ośr. adm. Śląska) i rel. (1000 zał. biskupstwo podległe do XIX w. arcybiskupstwu gnieźn.). W XI–XII w. rozszerzenie się ośr. miejskiego na oba brzegi Odry i wyspę Piasek (osady targowe, kościoły, siedziby możnych); w XI w. jedna z gł. siedzib księcia; w XI–XII w. gł. twierdza w wojnach z Niemcami; w okresie rozbicia dzielnicowego stol. dzielnicy śląskiej, po 1241 księstwa wrocł.; od XII w. we Wrocławiu duża gmina żyd. (w XIV w. Żydzi kilkakrotnie wypędzani z miasta); liczna grupa niem., od 2 poł. XII w. osada tkaczy walońskich; miasto lokowane ok. 1214 na lewym brzegu Odry; zniszczone 1241 przez Mongołów, lokowane ponownie 1241 lub 1242; lokacja Nowego Miasta 1263 (na pd.-zach. od Wrocławia), ośr. rzemieślniczy, 1327–29 włączony do Wrocławia; liczne przywileje gosp. (m.in. prawo składu 1274), udział w handlu dalekosiężnym. Od 1335 wraz z księstwem wrocł. pod zwierzchnictwem Czech, dzielił losy polit. Śląska. W XIV–XV w. jedno z największych miast środk. Europy (pocz. XV w. — ok. 20 tys. mieszk.); powstało tu wiele got. budowli sakralnych i świeckich. W XIV–XV w. wpływy husytyzmu — walki społ., wojny wywołane nieuznawaniem przez wrocławian króla-husyty Jerzego z Podiebradów i opowiedzeniem się po stronie węg. króla Macieja Korwina; w XIV–XVI w. rozkwit rzemiosła (gł. spoż., metal., sukiennictwo, browarnictwo) i handlu, kontakty z miastami pol., niem., rynkami bałtyckimi (przez Gdańsk), dzięki związkom z Hanzą (zapewne przejściowo do niej należał w XIV–XV w.) — z Flandrią, Anglią i Szkocją; zatargi z Krakowem w handlu wsch. doprowadziły do wojny celnej 1490–1515; w XV w. prześladowania Żydów inspirowane przez J. Kapistrana; 1455 otrzymał przywilej de non tolerandis Judaeis (zniesiony 1744); od 1523 ośr. reformacji. W 2 poł. XV i XVI w. rozkwit nauki i kultury (drukarnie — pierwszą stałą prowadził 1518–34 A. Dyon, szkolnictwo, działalność bpa J. Turzo, który skupił wokół swego dworu uczonych i poetów, gościł tu m.in. E. Ciołek), silne związki z Polską (mieszczanie Wrocławia studiowali i wykładali w Akad. Krak.), utrzymane także po przejściu Wrocławia 1526 pod władzę Habsburgów. Przejściowe zahamowanie rozwoju spowodowane wojną trzydziestoletnią 1618–48 (spadek liczby ludności i produkcji, załamanie handlu); od 1639 działalność kontrreformacyjna jezuitów (1641 zał. kolegium jezuickie, 1702 przekształcone w uniw.); w 1 poł. XVIII w. ponowny rozwój — pierwsze manufaktury sukiennicze, banki, rozwój handlu (m.in. z Saksonią, przywilej na wolny handel z Ukrainą od 1727), rozbudowa miasta. W XVIII i na pocz. XIX w. działali we Wrocławiu Kornowie, założyciele (1732) jednej z największych i najważniejszych firm wydawniczo-księgarskich w mieście. Od 1741 (formalnie od 1742) w państwie prus. (zgermanizowana nazwa Breslau), stol. prowincji śląskiej i regencji wrocł., ograniczenie samorządu miasta (przywrócony 1808); zerwanie starych związków gosp., ucisk fiskalny i zniszczenia w okresie wojny siedmioletniej (1756–63) spowodowały depresję w handlu i kryzys gosp.; natomiast od 2 poł. XVIII w. rozwijały się manufaktury tekstylne i metalowe. W XVIII–XIX w. ośr. myśli oświeceniowej, także wystąpienia przeciwko germanizacji, w obronie pol. ludności Śląska, przeciwko policyjnemu systemowi rządów państwa prus. (1793, 1796, 1817, 1831); ośr. pol. kultury w zaborze prus.: m.in. pol. studenci i wykładowcy na Uniw. Wrocł. (katedra języków i literatury słow., prowadzona m.in. przez W. Cybulskiego i W. Nehringa; 1851–78 W. Kraiński — lektor języka pol. na uniw.), 1836–86 działało Tow. Lit.-Słow., przebywali we Wrocławiu okresowo lub stale pol. działacze polit., uczeni, pisarze i artyści (m.in.: H. Kołłątaj, J. Wybicki, K. Libelt, J.S. Bandtkie, J. Ursyn Niemcewicz, A. Asnyk, J. Kasprowicz); jeden z ośr. ruchu słowianofilskiego (1848 zjazd); po 1812 (edykt emancypacyjny) szybki rozwój gminy żyd. (ścieranie się prądów asymilacyjnych i ortodoksyjnych doprowadziło do wybierania 2 rabinów i modlenia się w oddzielnych synagogach), po 1829 wzniesiono synagogę Pod Białym Bocianem, dzieło Langhansa (obecnie w ruinie), 1872 — Nową Synagogę, dzieło E. Opplera (spalona 1938 podczas „kryształowej nocy”); 1854 zał. Żyd. Seminarium Teol.; 1933 we Wrocławiu mieszkało ponad 20 tys. Żydów — ok. 3,2% mieszk.). Po okresie stagnacji w XIX w. rozwój terytorialny (zapoczątkowany likwidacją 1807 twierdzy) i gosp.; od 2 poł. XIX w. ważny ośr. przemysłu (m.in. włók., maszyn., fabryka cygar, od 1840 fabryka wagonów — zalążek Pafawagu); 1847 uruchomiono gazownię, 1893 elektrownię, 1842 połączenie kol. z Oławą i Brzegiem, wkrótce dalsze, m.in. z Opolem, Legnicą, Berlinem; rozwój żeglugi na Odrze (1897–1901 rozbudowa portu); wzrosła liczba ludności z ok. 100 tys. (1840) do ok. 500 tys. (1909). Od poł. XIX w. i w okresie międzywojennym pomimo przynależności do Niemiec działalność pol. organizacji i instytucji, m.in. Tow. Pol. Górnoślązaków, Tow. Górnośląskie, Tow. Akademików Górnośląskich (zasługi w popularyzacji języka pol. i historii Polski), Tow. Przemysłowców Pol., Tow. Handlowe Pol., ZPwN, Pol. Tow. Szkolne, Dom Pol., Tow. Biblioteki Lud.; 1920 zorganizowano Tow. Opieki nad Górnoślązakami i Pol. Biuro Plebiscytowe; od 1928 wyd. „Głos Wrocławski” (dodatek „Dziennika Berlińskiego”); po dojściu Hitlera do władzy prześladowania Żydów, IX 1939 organizacje pol. zlikwidowane, działacze uwięzieni. W czasie II wojny świat. 4 podobozy obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, 7 oddziałów roboczych, gł. jeńców sowieckich, 25 obozów pracy przymusowej, 1939–45 więzienie karne (ok. 20 tys. więźniów różnej narodowości, ok. 1 tys. osób zginęło), 1939–44 więzienie śledcze (ponad 20 tys. więźniów, wśród nich m.in. profesorowie UJ), 1940–45 obóz przejściowy (ok. 10 tys. więźniów różnej narodowości); od 15 XI 1941 deportacje Żydów, pierwsza do Kowna, następne do Terezína i Auschwitz; ośr. konspiracji (m.in. 1940 i 1943 zamachy bombowe ZWZ-AK na dworcu); 15 II–6 V 1945 zacięte walki wojsk sowieckich 1 Frontu Ukr. o zdobycie miasta, przekształconego przez Niemców w twierdzę (m.in. wyburzono znaczny obszar w śródmieściu, tworząc tam lotnisko); ok. 70% budynków legło w gruzach, a dzielnice pd. i zach. zniszczone niemal całkowicie. Od 1945 w Polsce, odbud. i rozbud.; do miasta przyłączono wiele okolicznych wsi, m.in. 1951 — Zakrzów, Zgorzelisko, Brochów (do 1939 miasto), Sołtysowice, Wojtów, 1972 — Żar, Jarnołtów, Jerzmanowo, Osiniec, Strachowice, Rędzin, Świniary, Widawę. Ośrodek życia gosp., nauk. i kult. Dolnego Śląska; XI 1945 otwarto Uniw. Wrocł., teatr — pod dyr. T. Trzcińskiego, 1946 powstało Wrocławskie Towarzystwo Naukowe, 1948 odbyły się: Świat. Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju (z udziałem przedstawicieli 46 państw), Wystawa Ziem Odzyskanych, 1952 — Kongres Ziem Odzyskanych. Po 1945 we Wrocławiu osiedlali się Żydzi, którzy ocaleli na terenach ZSRR (ok. 15 tys.); ważny ośr. kultury żyd.; 1948, 1957, 1968 większość ludności żyd. wyemigrowała do Izraela. W latach 80. silny ośr. Solidarności, niezależnej działalności polit. (Solidarność; Walcząca) i kult. (podziemna prasa i wydawnictwa); od 1986 działa także oficjalnie oficyna Wydawnictwo Dolnośląskie; ukazuje się m.in. „Odra”; (od 1958), miesięcznik społ.-kult. o ogólnopol. zasięgu, oraz seryjne wydawnictwa naukowolit. „Pamiętnik Literacki” (od 1950) i „Literatura Ludowa” (od 1958). Do wybitniejszych postaci związanych (obecnie lub w niedalekiej przeszłości) z wrocł. środowiskiem kult. należą m.in.: E. Wierciński, W. Horzyca, A. Markowski, T. Strugała, H. Worcell, T. Różewicz, R. Wojaczek.

Zabytki. Ostrów Tumski: kościół katedralny Św. Jana Chrzciciela (pod posadzką pozostałości rom. krypty z 1149–69), prezbiterium z obejściem (1244–72), korpus (ok. 1320–76), kaplica Mariacka (1354–61, mistrz Pieszko), wieże i kaplice boczne ukończone w XV–XVI w.; barok. kaplice kopułowe: Św. Elżbiety (1680–86) oraz Elektorska (1716–24, J.B. Fischer von Erlach) z wystrojem rzeźbiarskim M.F. Brokoffa, całość odbud. 1946–70; barok. pałac biskupi (1791, z pozostałościami późnorom. z 1 poł. XIII w., rozbudowa got. i renes.); prepozytura (1794); park geom. (XVIII w.); dom kapituły (1519–29); kanonie (XIV, XV, XVI w.); sierociniec (1701–10 J.B. Peintner, częściowo rekonstruowany po 1945); kościoły — Św. Idziego (1 poł. XIII w., częściowo rekonstruowany 1953), Św. Piotra i Pawła (XV w., rekonstruowany 1952–53), Św. Marcina, pierwotnie zamkowy (krypta z XIII w., rozbud. XIII–XIV w., przebud. m.in. 1571), kolegiacki Św. Krzyża z kościołem dolnym Św. Bartłomieja, fundacji Henryka IV (prezbiterium 1288–95 i ok. 1320–30, dekoracja rzeźb., ok. poł. XIV w.–ok. 1400). Piasek: zespół klasztorny Augustianów (zał. 1134) — kościół NMP (1334–1430, mistrz Pieszko, częściowo zrekonstruowany po 1945, pod posadzką pozostałości rom. bazyliki, ok. poł. XII w., kościoła, XIII w., rom. tympanon, ok. poł. XII w.) i budynek klasztorny (XVIII w., fragmenty got. z XV w.) — ob. Biblioteka Uniwersytecka; zespół klasztorny Augustianek (zał. przed 1299) — kościół Św. Anny (1686–91) i budynek klasztorny. Stare i Nowe Miasto: kościół Św. Marii Magdaleny, od 1525 ewang. (korpus, koniec XIII w.–ok. poł. XIV w., prezbiterium, 1359–86, mistrz Pieszko, rozbud. XV w., odbud. po 1945, od pd. rzeźbiony rom. portal z XII w., przeniesiony z kościoła Benedyktynów na Ołbinie); kościół Św. Elżbiety (XIV w., rozbud. XV w.); kolegium Jezuitów (1728–34, 1734–41) — obecnie uniw. i kościół (1689–98); kościół Św. Macieja (XIII w., rozbud. XIV, XV w.) z klasztorem Krzyżowców z Czerwoną Gwiazdą (1675–1715) — ob. Biblioteka Ossolineum; zespół klasztorny Klarysek, ob. Urszulanek — kościół Św. Klary (1257–60, częściowo zniszczony 1945), budynek klasztorny (1691–1701); kościół Św. Wincentego, pierwotnie Franciszkanów, od 1530 Norbertanów (1232–56, przebud. 2 poł. XIV w., częściowo zrekonstruowany), klasztor Norbertanów (1683–99, częściowo zniszczony 1945); zespół klasztorny Dominikanów — kościół Św. Wojciecha (1226–60, rozbud. XIV, XV w., częściowo zrekonstruowany po 1945) z kaplicą bł. Czesława (1711–30), refektarz (1724, częściowo odbud.); kościół Św. Krzysztofa, obecnie ewang. (XV w., rozbud. XVI, XVII w.); kościół Augustianów Św. Doroty (fundacji Karola IV 1351, 2 poł. XIV w.), kościół Joannitów Bożego Ciała (koniec XIV w.–1447, odbud. 1955–62), kościół ewang.-reformowany, ob. Opatrzności Bożej (1747–50); fragmenty murów miejskich (koniec XIII–pocz. XVI w.); arsenał (1578, z pozostałościami spichrza, got. murów i baszt z XV w., częściowo w ruinie), ratusz (koniec XIII w., późnogot. rozbudowa XIV w. i ok. poł. XV w., dekoracja rzeźb. z 1471–1504) — ob. Oddział Muzeum Nar.; giełda (1822–26); pałac Pachalych (1679, przebud. 1785–1810); kamienice w Rynku na zrębie got. (XIV–XV w., przebud. XVII–XVIII w., rekonstruowane po 1945). Kościoły na dawnych przedmieściach: barok. Reformatów (1677–92), 11 000 Dziewic (1820–23), szpitalny Św. Łazarza (2 poł. XIV w.), Bonifratrów (1714–24) z budynkiem klasztornym (1734–36 i XIX w.) — ob. szpital; gmachy: Starej Giełdy i opery (oba 1824–37, C.F. Langhans). Architekturę 1 poł. XX w., reprezentują: biurowiec przy ul. Ofiar Oświęcimskich (1910, H. Poelzig), żelbetowa Hala Stulecia (1912–13, M. Berg) — ob. Hala Lud., dom towarowy (1927, E. Mendelsohn). Po 1945, w trakcie odbudowy zniszczonego miasta, powstały liczne nowe dzielnice mieszkaniowe i nowe obiekty użyteczności publ., m.in. zabudowa ul. Świdnickiej (1945–49); nowy zespół obiektów uniw. i politechniki.

W. DŁUGOBORSKI, J. GIEROWSKI, K. MALECZYŃSKI Dzieje Wrocławia do roku 1807, Warszawa 1958.

        Źródło: Nowa encyklopedia powszechna PWN © Wydawnictwo Naukowe PWN SA